Hiperaktivlik tərbiyə problemi deyil, nevroloji xüsusiyyətdir

DEHB olan uşaq qaydaları bilir və çox vaxt onlara əməl etmək istəyir. Problem bilgidə deyil, icradadır: beynin «əyləc» sistemi — hərəkəti saxlamaq, cavabı gecikdirmək, diqqəti maraqsız işdə saxlamaq — yaşıdlarına nisbətən gec və zəif işləyir. Ona görə cəza və danlaq işləmir: uşaq nə etməli olduğunu bilir, amma o anda özünü saxlaya bilmir. Daimi tənqid isə ikinci problemi — aşağı özünəinamı — yaradır, və bu problem çox vaxt DEHB-nin özündən ağır olur.

Bütün hərəkətli uşaqlar DEHB deyil. Məktəbəqədər yaşda hərəkətlilik normanın bir hissəsidir. Diaqnoz üçün əlamətlər ən azı 6 ay davam etməli, ən azı iki mühitdə (ev və bağça/məktəb) görünməli və uşağın funksiyasına — öyrənməsinə, dostluğuna, təhlükəsizliyinə — real mane olmalıdır. Beynəlxalq tövsiyələrə görə diaqnoz 4 yaşdan əvvəl qoyulmur. Nevroloq oxşar mənzərə verən vəziyyətləri də yoxlayır: yuxu pozğunluğu, eşitmə problemi, absans tutmaları, inkişaf geriliyi, narahatlıq.

Dəstək olmadan DEHB məktəbdə uğursuzluğa, «tənbəl» və «pis uşaq» damğasına, dostluqda çətinliyə, yeniyetməlikdə risk davranışlarına gətirib çıxara bilər. Dəstəklə isə eyni uşaq enerjisini və yaradıcılığını istiqamətləndirməyi öyrənir. Beynəlxalq klinik tövsiyəyə görə 4–6 yaşda birinci seçim valideyn təlimi əsaslı davranış terapiyasıdır, 6 yaşdan sonra davranış dəstəyi ilə birlikdə dərman müalicəsi ən yaxşı nəticəni verir. Dərman şəxsiyyəti dəyişmir — diqqəti idarə etməyə kömək edir; qərar həmişə ailə ilə birlikdə verilir.

• Qısa və aydın göstərişlər: «otağını yığışdır» əvəzinə «oyuncaqları qutuya qoy», sonra növbəti addım.
• Dərhal əks-əlaqə: uğuru elə həmin an qeyd edin; saatlarla sonra verilən mükafat və cəza işləmir.
• Gündəlik rejim və vizual cədvəl: eyni saatda yatma, yemək, dərs; şəkilli plan divarda.
• Hərəkət fasilələri: 15–20 dəqiqəlik dərsdən sonra 5 dəqiqə hərəkət; hərəkəti qadağan etmək deyil, planlaşdırmaq.
• Yuxu: yuxusuz uşaqda DEHB əlamətləri kəskin artır; yatmazdan bir saat əvvəl ekran yoxdur.
• Məktəblə birlikdə: müəllimlə razılaşdırılmış sadə tədbirlər — ön sırada oturma, tapşırığın hissələrə bölünməsi, əlavə vaxt.
• Özünüzə qulluq: DEHB olan uşağın valideyni tez yorulur; dəstək qrupları və psixoloq valideyn üçün də var.

Əlamətlər həm evdə, həm bağçada və ya məktəbdə var, 6 aydan çox davam edir, uşağın öyrənməsinə və ya münasibətlərinə mane olur, müəllim narahatlıq bildirir, uşaq özü «mən pisəm» deməyə başlayıb. Müayinəyə müəllimin qısa rəyi və evdəki konkret müşahidələrlə gəlin. Ətraflı: hiperaktivlik və diqqət çatışmazlığı.

Bu məqalə maarifləndirmə məqsədi daşıyır və müayinəni əvəz etmir.