Uşaq serebral iflici: erkən diaqnoz və reabilitasiya

Uşaq serebral iflici (USİ) inkişaf etməkdə olan beynin zədələnməsi nəticəsində yaranan, hərəkət və duruşun davamlı pozğunluğudur. Zədə irəliləmir, amma onun hərəkətə təsiri uşaq böyüdükcə dəyişir. Əhali tədqiqatlarının meta-analizinə görə USİ hər 1000 diri doğulanın təxminən 2-də rast gəlinir; 28 həftədən əvvəl doğulanlarda isə risk dəfələrlə yüksəkdir (1000-də təxminən 112). Müasir yanaşmanın əsas mesajı: diaqnoz 6 aya qədər, hətta daha tez qoyula bilər və erkən müdaxilə beynin ən plastik dövründə başlanır.

Risk qrupu

Vaxtından əvvəl doğulma (xüsusilə 32 həftədən əvvəl), az doğuş çəkisi, doğuşda oksigen çatışmazlığı (hipoksik-işemik ensefalopatiya), yenidoğulmuş dövründə ağır infeksiya və ya qıcolma, beyin qanaxması, çoxdöllü hamiləlik, ağır sarılıq. Risk qrupundakı körpələr şikayət olmasa da nevroloq tərəfindən izlənir.

Erkən əlamətlər

Əzələlərin çox sərt və ya çox boş olması; qucağa alanda «bərkimə» və ya «axma»
4 ayda başı saxlamama, 6 ayda çevrilməmə, 9 ayda oturmama
Bədənin bir tərəfinin az işlədilməsi; bir əlin daim yumruq olması (ilk aylarda ikitərəfli yumruq normaldır)
6 aydan sonra davam edən primitiv refleksler
Spontan hərəkətlərin keyfiyyətinin dəyişməsi (aşağıda)
Qidalanma çətinliyi, həddindən artıq əsəbilik və ya süstlük

Erkən diaqnoz necə qoyulur

Müasir beynəlxalq yanaşmaya görə (JAMA Pediatrics, 2017) erkən və dəqiq diaqnoz üçün üç alət birlikdə istifadə olunur:

Ümumi hərəkətlərin qiymətləndirilməsi (Prechtl GMA): körpənin spontan hərəkətlərinin video ilə müşahidəsi. 3–5 aylıqda «fidgety» hərəkətlərin olmaması sonrakı USİ üçün yüksək proqnostik dəyərə malikdir — sistematik icmala görə həssaslıq 97%, spesifiklik 89%.
Hammersmith körpə nevroloji müayinəsi (HINE): 2–24 ay arasında standart ballı müayinə; diaqnoz və proqnozda vacib rol oynayır, ballar USİ-nin formasını və ağırlığını proqnozlaşdırmağa kömək edir.
Beynin MRT-si: zədənin yeri və xarakteri.

Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələr üçün 4 aya qədər aparılan qiymətləndirmələr arasında Prechtl ümumi hərəkətlər metodu ən yaxşı proqnostik dəyərə malikdir. Diaqnoz dəqiq qoyula bilmirsə, «yüksək USİ riski» qeydi ilə müdaxiləyə başlanır — gözləmək deyil.

Formaları

Spastik (ən çox rast gəlinən; bir tərəfli — hemiplegiya, ayaqlarda — diplegiya, bütün bədəndə — tetraplegiya), diskinetik (qeyri-iradi hərəkətlər), ataktik (tarazlıq və koordinasiya) və qarışıq. Hərəkət funksiyası beynəlxalq GMFCS şkalası ilə I–V səviyyələrə bölünür; bu, planı və gözləntiləri konkretləşdirir.

Müalicə və reabilitasiya

Reabilitasiya erkən başlanır və məqsədyönlü, uşağın gündəlik fəaliyyətinə əsaslanan məşğələlərə üstünlük verir: fizioterapiya, ergoterapiya, lazım gəldikdə loqoped. Spastisitə üçün dərman və göstəriş olduqda botulinum toksini inyeksiyaları; ortezlər; ortopedik nəzarət (bud-çanaq oynağının izlənməsi). Yanaşı vəziyyətlər — epilepsiya, qidalanma və udma çətinlikləri, qəbizlik, görmə və eşitmə, ağrı, yuxu — ümumi planın bir hissəsidir və həyat keyfiyyətinə hərəkət qədər təsir edir.

Tez-tez verilən suallar

USİ-ni 1 yaşa qədər müəyyən etmək mümkündür?

Bəli. Risk qrupunda GMA, HINE və MRT ilə diaqnoz 5–6 aya qədər yüksək dəqiqliklə qoyula bilər. Daha erkən dəstək daha yaxşı nəticə deməkdir.

USİ irəliləyən xəstəlikdir?

Beyin zədəsi irəliləmir. Ancaq böyümə ilə əzələ-oynaq dəyişiklikləri yarana bilər, ona görə müntəzəm izləmə və reabilitasiya lazımdır.

Uşaq yeriyəcək?

Bu, formadan və GMFCS səviyyəsindən asılıdır. Yüngül və orta formalı uşaqların çoxu müstəqil və ya köməkçi vasitə ilə yeriyir. Hər uşaq üçün real məqsədlər ailə ilə birlikdə müəyyən edilir.

Hər «tonus artımı» USİ-dir?

Xeyr. Körpələrdə keçici tonus dəyişiklikləri tez-tez olur və 1 yaşa qədər normallaşa bilər. Diaqnoz dinamik müşahidəyə və standart alətlərə əsaslanır, tək bir müayinəyə yox.

Bu səhifədəki məlumat maarifləndirmə xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir. Uşağınızla bağlı narahatlığınız varsa, müayinəyə yazılın. Təcili hallarda 103 nömrəsinə zəng edin.