Autizm spektri: erkən əlamətlər, skrininq, nevroloji müayinə

Autizm spektri pozğunluğu sosial ünsiyyətin və qarşılıqlı əlaqənin inkişaf xüsusiyyəti ilə birlikdə təkrarlanan davranış və məhdud maraqlarla səciyyələnən nevroinkişaf vəziyyətidir. «Spektr» sözü təsadüfi deyil: əlamətlərin dərəcəsi çox fərqlidir. Beynəlxalq pediatriya tövsiyələri 18 və 24 aylıqda bütün uşaqlarda standart skrininq sorğusunun aparılmasını məsləhət görür, çünki erkən müdaxilənin nəticəsi gec müdaxilədən daha yaxşıdır.

Nevroloq autizm spektrini tək diaqnoz qoymur — qiymətləndirmə çoxtərəfli komanda işidir. Nevroloqun rolu erkən əlamətləri tanımaq, əlaqəli nevroloji vəziyyətləri (epilepsiya, inkişaf geriliyi, yuxu pozğunluğu, genetik sindromlar) yoxlamaq və ailəni düzgün dəstəyə yönəltməkdir.

12–24 ayda diqqət tələb edən əlamətlər

9–12 ayda adına dönmür, baxışı izləmir, «ağu-ağu» səsləri azdır
12 ayda barmaqla göstərmir, əl ilə sağollaşmır, böyüklərin hərəkətini təqlid etmir
16 ayda mənalı söz yoxdur; 24 ayda iki sözlü ifadə yoxdur
Göz təması az və qısadır; gülümsəməyə gülümsəmə ilə cavab vermir
Göstərilən əşyaya baxmır, maraqlı şeyi başqasına göstərmir («bax!»)
Təkrarlanan hərəkətlər: əllərlə yelləmə, fırlanma, əşyaları düzmə, təkərləri fırlatma
Səslərə, toxunmaya, parlaq işığa qeyri-adi reaksiya; müəyyən qidalardan və paltarlardan şiddətli imtina
Hər yaşda: əvvəl qazanılmış nitq və ya sosial bacarıqların itirilməsi — təcili qiymətləndirmə səbəbi

Skrininq

18 və 24 aylıqda valideynin cavablandırdığı M-CHAT-R/F sorğusu geniş istifadə olunan skrininq alətidir. 16 071 uşaqlıq tədqiqatda sorğuda yüksək bal toplayan və təkrar sorğuda təsdiqlənən uşaqların 47,5%-ində autizm spektri, 94,6%-ində isə hər hansı inkişaf problemi təsdiqlənib; skrininqlə aşkarlanan uşaqlara diaqnoz orta hesabla 2 il tez qoyulub. Skrininq diaqnoz deyil — «müsbət» nəticə ətraflı qiymətləndirmə üçün göndərişdir.

Nevroloji müayinə nəyə baxır

İnkişaf tarixçəsi: nitq, sosial, motor mərhələlər; reqres olub-olmadığı
Nevroloji status: tonus, koordinasiya, baş çevrəsi (autizmdə bəzən böyükdür), dəri əlamətləri
Eşitmə — nitq geriliyi olan hər uşaqda yoxlanılır
Qıcolma və ya «dalıb qalma» epizodları: autizm spektrində epilepsiya ümumi əhalidən daha tez-tez rast gəlinir; şübhə olduqda EEQ
Yuxu, qidalanma, qəbizlik, dəmir çatışmazlığı
Göstəriş olduqda genetik müayinə; rutin MRT göstəriş deyil

Diaqnoz və erkən müdaxilə

Diaqnoz standart müşahidə alətləri və inkişaf qiymətləndirməsi ilə, uşaq psixiatrı, psixoloq, loqoped və nevroloqun iştirakı ilə qoyulur. Diaqnoz gözlənilərkən müdaxiləyə başlamaq olar və lazımdır: erkən inkişaf-davranış proqramları, loqopedik dəstək, valideynin evdə ünsiyyəti gücləndirmə üsullarını öyrənməsi. Hər uşaq üçün plan fərdidir; məqsəd uşağın ünsiyyət, öyrənmə və müstəqillik bacarıqlarını maksimum inkişaf etdirməkdir.

Nevroloq əlaqəli vəziyyətləri müalicə edir: epilepsiya, ciddi yuxu pozğunluğu, hərəkət pozğunluqları. Bu, uşağın proqramdan daha çox fayda almasına kömək edir.

Tez-tez verilən suallar

Uşaq 2 yaşında danışmır, amma çox ağıllıdır — bu autizmdir?

Nitq geriliyi autizm demək deyil. Fərq sosial ünsiyyətdədir: uşaq göz təması qurur, işarə edir, sizinlə oyun bölüşürsə, mənzərə fərqlidir. Hər halda 2 yaşda nitqin olmaması qiymətləndirmə tələb edir.

Autizmə EEQ və ya MRT ilə diaqnoz qoymaq olar?

Xeyr. Autizm klinik diaqnozdur. EEQ yalnız qıcolma şübhəsində, MRT yalnız nevroloji göstəriş olduqda lazımdır.

Peyvəndlər autizm yaradır?

Xeyr. Bu, geniş tədqiqatlarla təkzib olunub.

Erkən müdaxilə nə dərəcədə kömək edir?

Erkən başlanan struktur proqramlar ünsiyyət və adaptiv bacarıqları əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır. Nəticə uşağın profilindən və proqramın ardıcıllığından asılıdır; dəstək nə qədər tez başlasa, bir o qədər yaxşıdır.

Bu səhifədəki məlumat maarifləndirmə xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir. Uşağınızla bağlı narahatlığınız varsa, müayinəyə yazılın. Təcili hallarda 103 nömrəsinə zəng edin.

Autizm spektri: erkən əlamətlər və nevroloji müayinə